Filosofisch lezen

Wij lezen Ramose’s boek in filosofische leesgroepen. Waarom kunnen we zeggen dat het filosofische leesgroepen zijn? Is dat dankzij het feit dat Ramose hoogleraar filosofie is en filosofisch jargon in zijn boek een belangrijke rol speelt? Maakt dat ons lezen ook filosofisch?

Als antropologen, die geïnteresseerd zijn in Ubuntu als cultuurverschijnsel in zwart Afrika, Ramose’s boek lezen, zijn zij dan ook filosofisch bezig? Ik denk het niet; zij zijn antropologisch bezig.

En is het nodig voor ons filosofisch lezen dat de tekst geschreven is door een filosoof met filosofisch jargon? In het verleden hebben wij in onze leesgroepen ook niet-filosofische teksten van niet-filosofen gelezen, zoals een toespraak van Wilders. Ook hebben we naar dansvideo’s gekeken en naar schilderen. Het filosofische zat dan in de wijze waarop wij over die toespraak of over het kunstwerk nadachten.

Kortom, ik ben van mening dat wij filosofisch bezig zijn dankzij onze manier van lezen en bespreken. Wat is dat dan voor manier? Wat mij betreft:

We lezen een tekst, in afwezigheid van de auteur. We zijn dus niet in gesprek met de auteur maar nemen dode letters waar, die wij proberen te begrijpen (tot leven te brengen). We kunnen niet anders dan interpreteren. Zo kunnen we ook niet om onze eigen vooringenomenheid heen. Wat we wel kunnen doen, is ons bewust te worden van deze vooringenomenheid. Zo kunnen we ons blijven afvragen: ‘Ben ik niet te veel aan het interpreteren? Wat wil de auteur zelf nou eigenlijk zeggen?’ Het helpt dan, om andere interpretaties te raadplegen en in de leesgroep onderling te discussiëren over onze interpretaties. (Dit is fenomenologisch lezen.)
Als we op zo’n manier zelf-kritisch lezen, zijn we ons steeds bewust van het onderscheid en de spanning tussen (a) het onderwerp (in dit geval Ubuntu), (b) wat de auteur erover zegt en hoe hij dat zegt, en (c) ons begrip van dat onderwerp. Soms wordt ons begrip geholpen door het feit dat we zelf ervaring hebben met het onderwerp. Maar zeker in het geval van Ubuntu is dat niet zo, zeker voor mij niet. Daardoor ben ik van de auteur, Ramose, afhankelijk om iets te weten te komen over het onderwerp, Ubuntu. Om niet geheel aan hem overgeleverd te zijn, is het des te belangrijker om te beseffen dat het zijn boek is en zijn visie van het onderwerp weergeeft. Zo houd ik in mijn lezen van dit boek een kritische distantie, die filosofisch is (‘scepsis‘). Dit verhindert niet dat ik me bij het onderwerp betrokken voel en bij de auteur ‘aan zijn lippen hang’.